In de ban van Leiderschap
Posted on 16 augustus 2010 by Marischka Setz
Vakantie is voor mij altijd een tijd om bijna ononderbroken te lezen. Dit jaar gingen er vijf grote boodschappentassen volgestouwd met boeken mee op vakantie om voor vier personen voldoende leeswerk te garanderen. En dan nog… ter plekke in de boekenkasten, die uitpuilen met al eerder meegesleepte verhalen, staan ook altijd boeken die me toeroepen om herlezen te worden. Een van die boeken die ik al sinds mijn studententijd regelmatig herlees is ‘In de ban van de Ring’.
Ook deze zomer trok deze band me weer aan en begon ik aan het grote epos over de strijd van het goede tegen het kwade. Maar waarom is dit nu vermeldenswaardig in een stuk voor managers? Omdat ik, na een heel jaar bezig te zijn geweest met ideeën en theorieën over leiderschap opeens weer een hele nieuwe betekenis in het verhaal zag. Nu is het verhaal bij de meeste mensen wel bekend, al was het maar vanuit het sterk samengevatte verhaal dat zich in drie Hollywood films aan ons aangeboden heeft. Maar opeens zag ik het als een parabel over leiderschap. Of misschien wel over de zoektocht die we in onze organisaties ook zo vaak mee maken. Laat me op een aantal onderdelen van het verhaal (chronologisch) ingaan en duidelijk maken waar ik de overeenkomsten zie.
Het verhaal begint in de Gouw, een vredige streek waar de locale populatie – de hobbits – hun eigen leven leiden, de dingen doen die ze altijd al deden, zo veel mogelijk in afzondering van de buitenwereld. Eigenlijk zelfs zover afgezonderd van de buitenwereld dat het lijkt alsof de buitenwereld vergeten is dat er nog zo iets bestaat als de Gouw. In die vredige wereld leeft Bilbo Ballings, die zijn roem en fortuin heeft verkregen door een spannende onderneming in de buitenwereld aan te gaan en als geslaagd man (of hobbit) terug te komen. In het begin van het boek draagt hij zijn huis, fortuin en aardse middelen over aan zijn inwonende neef Frodo Ballings. Het riekt een beetje naar het overdragen van de leiding van een familiebedrijf, waarbij alle betrokkenen steeds weer de parallel trekken met de oude roerganger, degene die voor de rijkdom heeft gezorgd. En natuurlijk wordt de nieuwe eigenaar dikwijls vergeleken met de oude baas…
Dan komt het grote van buiten komende onheil de kant van de Gouw op. De boodschapper, in dit geval de tovenaar Gandalf, wordt gezien als een onheilsprofeet die je maar het beste kunt negeren of uitjouwen. Immers, als je het nieuws niet tot je neemt, gaan de gebeurtenissen waarschijnlijk ook aan je voorbij. Een verschijnsel dat we in organisaties regelmatig, zo niet dagelijks waar kunnen nemen, we noemen het ontkenning. Dat het niet echt werkt weten we ook. Als je het boek leest weet je dit natuurlijk al lang, tenslotte ben je pas op pagina 100 van de 1293 pagina’s, en je weet uit de film dat er nog een moeizame tocht gaat komen. Maar als je er onderdeel van uitmaakt, zoals wij in het dagelijkse leven allemaal wel eens onderdeel uitmaken van een dergelijke situatie lijkt de struisvogelpolitiek ons allemaal best een plausibele benadering van de problemen. Of zoals het in het boek wordt verwoord: ‘Weinig van dit alles bereikte natuurlijk de oren van gewone hobbits. Maar zelfs de doofsten en de ergste huishennen begonnen rare verhalen te horen… Het gesprek in de Groene Draak in Bijwater… toonde aan dat zelfs in het geriefelijke hart van de Gouw geruchten waren gehoord, hoewel de meeste hobbits er nog om lachten.’
Gelukkig is Frodo uit een ander hout gesneden, hij is tenslotte de held van het verhaal. En met frisse tegenzin gaat hij op pad naar een veilig oord, Rivendel. Met een opbeurend woord tegen zichzelf gaat de reis beginnen: ‘Het is een gevaarlijke onderneming, Frodo, om je deur uit te gaan… Je stapt de weg op, en als je niet op je benen let, weet je nooit waar je naartoe wordt gesleept.’ In deze eerste fase is er onzekerheid (doe ik er verstandig aan nu op reis te gaan, kan ik niet beter wachten tot er iemand komt die weet wat er moet gebeuren), wantrouwen (is de ‘doler’ die we onderweg tegenkomen en die wijs advies lijkt te geven wel een goede reisgenoot?) en tegenslag (zwarte ruiters en een gevecht met een verwonding).
Tegen de tijd dat we met het verhaal in Rivendel aangekomen zijn, zijn we allemaal overtuigd van de noodzaak dat er iets gedaan moet worden tegen de opkomende dreiging die anders de wereld zoals wij die kennen zal vernietigen. Klinkt bekend? Als we ieder voor zich even teruggaan in de tijd kunnen we zo een aantal soortgelijke boodschappen, business veranderende ontwikkelingen en sence of urgencies benoemen. Bijvoorbeeld de opkomst van internet en nieuwe media, en nu de boodschappen over crisis en de daar wel of niet aan gekoppelde de nieuwe maatschappelijke verantwoordelijkheid en bijvoorbeeld ontwikkelingen op gebied van nanotechnologie.
In Rivendel wordt een projectteam samengesteld, de reisgenoten, een diverse groep waarin alle bloedgroepen vertegenwoordigd zijn: mensen, elfen, dwergen, hobbits, tovenaars en het geslacht van de oude koningen. Op zich een verstandige keuze, want vanuit het bedrijfsleven weten we al dat juist de diversiteit in dit soort teams een randvoorwaarde voor succes is. Ieder brengt zijn eigen zienswijze en sterke punten in, en als die goed gebruikt worden komt dat het geheel ten goede. En dat blijkt in het verhaal ook al snel: als de groep na een dramatische tocht over een hoge bergpas terug moet en de weg onbegaanbaar lijkt moeten de mensen de hobbits dragen (die niet meer boven de sneeuw uit kunnen komen), terwijl de lichtvoetige elf voor de groep uitsnelt om het pad te zoeken.
In Rivendel wordt ook informatie verzameld om de queeste die de rest van het boek gaat omvatten voor te bereiden (desk research door het raadplegen van interne en externe bronnen). Onze held Frodo geeft met goed gevoel het initiatief uit handen (hoewel hij daar later in het verhaal wel spijt van krijgt). Mooie typering wordt gegeven in het volgende stukje van het verhaal. ‘Aragon en Gandalf wandelden samen of zaten te spreken over hun tocht en de gevaren die ze zouden ontmoeten, en bogen zich over de geschiedkundige en geïllustreerde boeken en kaarten die zich in Elronds huis bevonden. Soms was Frodo bij hen, maar hij stelde zich tevreden met op hun leiding te vertrouwen en bracht zoveel mogelijk tijd met Bilbo door.’
Als de reisgenoten op pad gaan is er een soort natuurlijke rolverdeling die zich aftekent: Gandalf heeft de leiding, Aragon is de adviseur (die het niet altijd met de leider eens is, maar zich bij de keuzes van de leider neerlegt), Gimli de dwerg en Logolas de elf brengen alleen iets in als hun expertise er toe doet, de hobbits volgen omdat dat hun rol is en Boromir de mens uit het zuiden doet mee maar ziet liever een andere invulling van het eindplaatje. In plaats van het vernietigen van de ring, zou hij de ring liever naar zijn eigen land brengen en hem gebruiken. Gandalf houdt de groep bijeen door zijn eigen persoonlijkheid, maar ook door iedere reisgenoot een stukje persoonlijke aandacht te geven. Kenmerkend voor het leiderschap van Gandalf is de volgende passage bij de doortocht door de dwergenmijnen van Moria: ‘Vaak raadpleegde de tovenaar de dwerg wanneer de keuze van de weg twijfelachtig was; maar Gandalf had altijd het laatste woord.’
Deze rolverdeling komt drastisch onder druk als Gandalf wegvalt. De leider is dood, lang leve de leider, tenslotte moet de groep verder. Een rol die Aragon op zich neemt, maar met gemengde gevoelens. Hij ziet zichzelf niet als een leider van het kaliber Gandalf en toetst zijn eigen beslissingen steeds aan zijn inschatting wat Gandalf gedaan zou hebben. Er is daardoor onduidelijkheid over welke weg gevolgd moet worden (Gandalf had zich daar niet over uitgesproken), en dit leidt zelfs tot de vraag of het doel wel realiteitszin heeft. Verschillende meningen en alternatieven worden aangedragen, en Aragon stelt de beslissing uit. Uiteindelijk leidt dit tot de ‘opstand’ van Boromir (waarbij ook nog wat andere zaken meespelen) wat daarna het compleet uiteenvallen van de groep betekend. Frodo en zijn bediende Sam gaan in het geheim verder met hun queeste, en de door schuldgevoelens gedreven Aragon geeft zichzelf tot doel de overige, door de vijand ontvoerde hobbits te redden. En op dat moment, op het moment dat Aragon zich los kan maken van de ‘geest’ van Gandalf komt zijn leiderschap tot zijn recht. Er is geen discussie meer over wat te doen of welke weg te gaan. Aragon bepaald, de anderen vullen aan en het doet er niet toe welke onzekerheid er nog op het pad komt.
Is Aragon nu een slechte leider? Nee, niet echt. En leider kan niet zonder volgers, zo werkt het nu eenmaal, en als Boromir besluit Aragon als leider niet te volgen ligt dat niet in de beïnvloedingssfeer van Aragon. Hetzelfde geldt voor de actie van Frodo, die zijn angst voor de weg die hij moet gaan vertaalt in het alternatief dat hij alleen verder moet en zijn vrienden niet aan de risico’s bloot kan stellen. Dat Aragon in de aanwezigheid van Gandalf er voor koos om volger te zijn, doet niets af aan zijn eigen leiderschapscapaciteiten.
Sterker nog, het zegt in mijn ogen juist veel over zijn natuurlijk leiderschap. Het vraagt namelijk best veel om je eigen rol in de lead, of een claim op die rol, op te geven voor het groepsbelang. Om degene die dan leider is dan ook echt te voorzien van steun, support te geven en mee te gaan in de beslissingen die worden genomen. Ook al zouden het niet jouw beslissingen zijn geweest. Zeker als je dan ook nog gelijk krijgt. Het niet vervallen in ‘ik zei het toch’ en de leider volledig blijven steunen en verdedigen is een sterk staaltje Persoonlijk Leiderschap.
Later in het verhaal neemt Aragon, zoals genoemd, wel direct zijn rol als leider in en twijfelt niemand aan die positie. Groeit hij dan in die rol? Misschien wel. Maar dan moeten we wel in overweging nemen dat hij ook eerder, nog voor het vormen van het reisgenootschap in Rivendel, heeft hij het natuurlijk leiderschap van de groep hobbits op weg op zich genomen. Niemand die daaraan twijfelde, ook de lezer niet. Dat onderstreept mijn idee dat leiderschap vooral ook situatie, of context, gebonden is. Soms heb je het leiderschap, andere momenten ben je een sterke volger.
Het opnieuw lezen van het boek dat al vele malen door mijn handen is gegaan, maar met deze bril op, heeft weer een hele andere dimensie aan het epos gegeven. Het doet vermoeden dat andere boeken zich ook op deze manier laten interpreteren. Het verleid mij om de vraag te stellen: ‘welke les voor je dagelijkse werk en je eigen leiderschap zou je uit jouw favoriete verhaal kunnen halen?’ Als je jouw interpretatie en gelezen wijsheden en inzichten wilt delen…. Voel je welkom.
Tags | Leiderschap, Omdenken, Persoonlijk Leiderschap, samenwerken, Teams
